मेरो डिस्क ‘फुटेको’ भनिएको छ। के चुना उपचार लिन मिल्छ?

खुट्टाको शक्ति छिटो घटेमा वा पिसाब तथा दिसा नियन्त्रणमा परिवर्तन भएमा चुना गर्नुअघि शीघ्र चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। उपचार MRI मा देखिएको आकारले मात्र निर्धारण गर्दैन। तन्तु आफैं सोसिने सम्भावना, दुखाइ, संवेदना, मांसपेशीको शक्ति र दैनिक हिँडडुललाई सँगै हेर्नुपर्छ।

कम्मरमा ‘डिस्क भएको’ भनिने रोगको सही नाम कम्मरको अन्तरकशेरुका डिस्क हर्निएसन हो। डिस्क आफैं रोगको नाम होइन; यो मेरुदण्डका हड्डीबीचको संरचना हो, जसले धक्का कम गर्छ र मेरुदण्ड चल्न मद्दत गर्छ।

डिस्कको केही तन्तु सामान्य स्थानबाट पछाडि वा छेउतिर फुल्नु वा बाहिर निस्कनु हर्निएसन हो। पूरै डिस्क एकैपटक खस्ने होइन। भित्री नरम केन्द्र, अर्थात् न्युक्लियस पल्पोसससहितको केही तन्तु बाहिरी रेशायुक्त घेराको क्षतिग्रस्त भागबाट बाहिर आउन सक्छ।

यसले स्नायुमा जलन वा दबाब दिएमा कम्मरबाट नितम्ब, तिघ्रा, पिँडुला र पैतालासम्म दुखाइ वा झमझम हुन सक्छ। संवेदना र मांसपेशीको शक्तिमा पनि असर पर्न सक्छ।

MRI मा bulging, protrusion, extrusion र sequestration जस्ता स्वरूप छुट्याइन्छन्। तन्तु बढी बाहिर निस्केको extrusion वा केही टुक्रा मूल डिस्कबाट अलग भएको sequestration लाई बुझाउन कहिलेकाहीँ ‘डिस्क फुटेको’ भनिन्छ।

यसको अर्थ गैरशल्य उपचार अर्थहीन हुने गरी गम्भीर भइसकेको भन्ने होइन। धेरै बाहिर निस्केको तन्तु पनि स्वाभाविक रूपमा घटेको विभिन्न अध्ययनमा देखिएको छ।

गैरशल्य उपचार पाएका 2,233 बिरामी समेटिएका 31 अध्ययनको मेटा-विश्लेषणमा समग्रमा करिब 70.4% मा इमेजिङमा तन्तु सोसिएको देखियो। sequestration मा करिब 88% र extrusion मा करिब 67% थियो। यो प्रक्रिया मुख्यतः गैरशल्य उपचारको पहिलो 6 महिनाभित्र देखिएको थियो।

2015 को व्यवस्थित समीक्षामा पनि sequestration को 96% र extrusion को 70% मा स्वाभाविक रूपमा तन्तु घटेको वा सोसिएको देखियो। अध्ययनअनुसार संख्या फरक भए पनि यी बढी बाहिर निस्केका स्वरूपमा तन्तु घट्ने प्रवृत्ति मिल्दोजुल्दो छ।

यी दरले MRI वा अन्य इमेजिङमा बाहिर निस्केको तन्तु सानो भएको जनाउँछन्। त्यति नै प्रतिशत बिरामीको दुखाइ वा झमझम पूर्ण रूपमा हराएको भन्ने होइन। यी चुना उपचार आफैंको सफलताको दर पनि होइनन्।

त्यसैले धेरै बाहिर निस्केकै आधारमा शल्यक्रिया अनिवार्य छ, वा ‘फुटेकै’ कारण चलायमान उपचार लिन हुँदैन भनेर निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। तस्वीरको परिवर्तन र लक्षण सधैं सँगसँगै बदलिँदैनन्; अहिलेको चिकित्सकीय अवस्था पनि हेर्नुपर्छ।

चुना उपचारले बाहिर निस्केको डिस्कलाई शारीरिक बलले भित्र धकेल्छ भन्ने होइन। तन्तु सोसिनु शरीरभित्रको जैविक पुनःस्वास्थ्य प्रक्रिया हो।

चुना दुखाइको प्रकार, कम्मर र श्रोणिको चाल तथा कार्यक्षमता र स्नायुसम्बन्धी लक्षण हेरेपछि दुखाइ कम गर्न, चल्न र दैनिक काम गर्न सहयोग गर्ने गैरशल्य उपचारको एक विधि हो।

कम्मरको डिस्क हर्निएसनसम्बन्धी कोरियाली चिकित्सा निर्देशिकामा अकुपङ्चर, औषधीय इन्जेक्सनसहितको अकुपङ्चर, चुना र कपिङलाई गम्भीरताअनुसार अलग वा संयुक्त रूपमा प्रयोग गर्न सकिने भनिएको छ। लक्षण र इमेजिङलाई सँगै मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। MRI मा ठूलो देखियो भन्दैमा बल लगाएर डिस्क ‘भित्र हाल्ने’ दृष्टिकोण होइन।

चिकित्सकीय अभ्यासमा ठूलो हर्निएसन हुँदा पनि दैनिक काम राम्ररी गर्ने व्यक्ति र सानो देखिए पनि खुट्टाको दुखाइ तथा झमझमले कठिनाइ हुने व्यक्ति दुवै भेटिन्छन्। त्यसैले चुना विचार गर्दा MRI मात्र हेरिँदैन।

स्नायुको जरामा असर परेको भए दुखाइसँगै शक्ति र संवेदना कायम छन् कि छैनन् भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ। मूल्याङ्कनमा यी कुरा पर्छन्:

• कुन आसनमा कम्मर बढी दुख्छ
• नितम्बबाट खुट्टासम्म दुखाइ वा झमझम जान्छ कि
• संवेदना घटेका भाग छन् कि
• खुट्टा वा पैतालामा कमजोरी छ कि
• हिँड्दा, बस्दा र उभिँदा लक्षण कसरी बदलिन्छन्

धेरै तन्तु बाहिर निस्कनु र बढी बलको उपचार चाहिनु एउटै कुरा होइन। चुना भनेको कम्मर बलपूर्वक बटारेर आवाज निकाल्ने एउटै विधि मात्र होइन।

दुखाइको स्तर, तीव्र वा पुरानो अवस्था, खुट्टातिर जाने लक्षण, कम्मरको चाल, उमेर र अन्य मेरुदण्डका रोगअनुसार विधि र तीव्रता फरक हुन सक्छ। तीव्र अवस्थामा दुखाइ र मांसपेशीको तनाव बढी भए सहन सकिने सीमाभित्र नरम विधि छान्न सकिन्छ।

गम्भीर स्नायुसम्बन्धी असामान्यता नभए चुना विचार गर्न योग्य राम्रो गैरशल्य विकल्प हुन सक्छ। कति बल लगाइन्छ भन्दा अहिलेको अवस्थालाई कुन विधि उपयुक्त छ भन्ने महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

सबै डिस्क हर्निएसनलाई गैरशल्य उपचारले मात्र व्यवस्थापन गर्न मिल्दैन। शक्ति, संवेदना, पिसाब वा दिसाको कार्यमा परिवर्तन गम्भीर स्नायु दबाबसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। अर्को उपचारको मितिसम्म नपर्खी, चुना लिने कि नलिने सोच्नुभन्दा पहिले शीघ्र मूल्याङ्कन गराउनुहोस्।

• खुट्टाको शक्ति अचानक धेरै घट्नु वा क्रमशः कमजोर हुँदै जानु
• कुर्कुच्चामाथिको जोर्नीबाट पैताला वा औंला माथि उठाउन कठिन हुनु, फुट ड्रपको संकेत
• गुप्ताङ्ग र मलद्वारबीच वा मलद्वार वरिपरि संवेदना घट्नु
• पिसाब गर्न कठिन हुनु वा पिसाब तथा दिसा नियन्त्रणमा अचानक परिवर्तन आउनु

यो उपलब्ध गराइएको कोरियाली लेखबाट रूपान्तरण गरिएको सामान्य चिकित्सकीय जानकारी हो। यसले व्यक्तिगत निदानको स्थान लिँदैन। उपचारको विधि र तीव्रता लक्षण तथा स्नायुसम्बन्धी अवस्थाअनुसार फरक हुन्छ।

निहुरिएपछि उठ्दा दुख्नुको एउटा सम्भावित कारण ढाड सीधा पार्ने मांसपेशीमा बढी भार पर्नु हो। भार घटाउने उपाय र जाँच चाहिने लक्षणबारे जान्नुहोस्।